<\/p>\n\n\n\n
Ks. Krzysztof Bielawny<\/strong><\/p>\n\n\n\n Wst\u0119p<\/strong><\/p>\n\n\n\n Zapewne tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki nasuwa wiele pyta\u0144. I ka\u017ce si\u0119 zastanowi\u0107: jak to, niepodleg\u0142o\u015b\u0107 wysz\u0142a z Gietrzwa\u0142du?<\/em> To chyba jaka\u015b fantazja. A dlaczego nie z Jasnej G\u00f3ry albo kr\u00f3lewskiego Krakowa, czemu nie z Warszawy naszej ukochanej stolicy albo nie z Wilna? Przecie\u017c ka\u017cde z tych miejsc ma sw\u0105 bogat\u0105 histori\u0119.<\/p>\n\n\n\n Za ka\u017cdym razem takie pytania pada\u0142y. Wielu moich rozm\u00f3wc\u00f3w, s\u0142ysz\u0105c, \u017ce Gietrzwa\u0142d i objawienia maryjne odegra\u0142y bardzo wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w drodze do niepodleg\u0142o\u015bci Polski w 1918 r. , patrzy\u0142o na mnie, delikatnie m\u00f3wi\u0105c, z niedowierzaniem.<\/p>\n\n\n\n Radzono mi, \u017cebym zrezygnowa\u0142 z tej koncepcji, bo nie ma ona uzasadnienia faktograficznego. Okre\u015blano to moim wymys\u0142em na potrzeby miejsca, w kt\u00f3rym obecnie mieszkam. Jednak z uporem stara\u0142em si\u0119 przeanalizowa\u0107 szereg wydarze\u0144, kt\u00f3re mia\u0142y miejsce w czasie naszej niewoli. By\u0142o ich bardzo wiele, i to o r\u00f3\u017cnym znaczeniu, wi\u0119kszym i mniejszym. Jednak to, co si\u0119 wydarzy\u0142o w 1877 r. w Gietrzwa\u0142dzie i jakie mia\u0142o oddzia\u0142ywanie na Polak\u00f3w, nie ma sobie r\u00f3wnych. By lepiej zrozumie\u0107, co si\u0119 w tym miejscu wydarzy\u0142o, zach\u0119cam do lektury poni\u017cszej publikacji, w kt\u00f3rej staram si\u0119 uzasadni\u0107, dlaczego to miejsce winno by\u0107 szczeg\u00f3lnie umi\u0142owane przez Polak\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W wyniku trzech rozbior\u00f3w, Polaka utraci\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107 na 123 lata. Spowodowa\u0142o to os\u0142abienie wielu o\u015brodk\u00f3w gospodarczych i kulturotw\u00f3rczych. Od pierwszych lat po utracie wolno\u015bci, Polacy podejmowali pr\u00f3by budzenia \u015bwiadomo\u015bci narodowej w\u015br\u00f3d ludno\u015bci polskiej. Na r\u00f3\u017cnych p\u0142aszczyznach, m.in. poprzez kultur\u0119, organizacje niepodleg\u0142o\u015bciowe, dzia\u0142ania o\u015bwiatowe, organizacje religijne, pielgrzymki, czytelnictwo, wydawanie czasopism polskoj\u0119zycznych, przypominanie wa\u017cnych rocznic z dziej\u00f3w narodu polskiego. Podejmowano tak\u017ce pr\u00f3by odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci w spos\u00f3b zbrojny, wywo\u0142uj\u0105c powstania narodowo\u015bciowo wyzwole\u0144cze. Ka\u017cde z powsta\u0144 ko\u0144czy\u0142o si\u0119 kl\u0119sk\u0105, listopadowe w 1831 r. i styczniowe w 1864. Skutki dzia\u0142a\u0144 zbrojnych dla ludno\u015bci polskiej pod zaborem rosyjskim i pruskim by\u0142y bardzo smutne. Ka\u017cde z nich wzmaga\u0142o u zaborc\u00f3w agresj\u0119 wobec Polak\u00f3w. Wywo\u017cono tysi\u0105cami dzia\u0142aczy politycznych, spo\u0142ecznych i duchowych na Syberi\u0119, konfiskowano maj\u0105tki powsta\u0144com, ograniczano dzia\u0142alno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego i grekokatolickiego. Emigracja polityczna do Europy Zachodniej i Ameryki pozbawia\u0142a Polak\u00f3w znacznej cz\u0119\u015bci inteligencji, rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 czas wynaradawiania ludno\u015bci polskiej poprzez wprowadzanie j\u0119zyka niemieckiego czy rosyjskiego do szk\u00f3\u0142, urz\u0119d\u00f3w czy ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Ograniczano dzia\u0142alno\u015b\u0107 zakon\u00f3w, o\u015bwiatow\u0105, charytatywn\u0105 czy kulturotw\u00f3rcz\u0105, konfiskuj\u0105c nieruchomo\u015bci i domy zakonne. Po upadku powstania styczniowego w 1864 r. nasta\u0142 czas bardzo trudny dla ludno\u015bci polskiej. Polacy pozbawieni byli przyw\u00f3dc\u00f3w, za\u015b zaborcy rozpocz\u0119li polityk\u0119 wynaradawiania. Apatia, beznadzieja i l\u0119k przed kolejnymi represjami ogranicza\u0142y podejmowanie dzia\u0142a\u0144 spo\u0142ecznych i politycznych maj\u0105cych charakter propolski. Nasta\u0142y trudne lata dla ludno\u015bci polskiej, wielu dzia\u0142aczy wycofa\u0142o si\u0119 zupe\u0142nie z \u017cycia spo\u0142ecznego i politycznego, nad czym do\u015b\u0107 cz\u0119sto ubolewano na \u0142amach prasy polskoj\u0119zycznej.<\/p>\n\n\n\n Wa\u017cnym wydarzeniem w tym trudnym, mrocznym czasie by\u0142a dla Polak\u00f3w pielgrzymka do Rzymu z okazji z\u0142otego jubileuszu biskupstwa Piusa IX. Uczestniczy\u0142o w niej oko\u0142o 600 Polak\u00f3w. Inicjatorem zorganizowania pielgrzymki by\u0142 Maurycy hrabia Dzieduszycki, mieszkaj\u0105cy we Lwowie1<\/sup><\/a><\/sup>. Do inicjatywy tej niebawem do\u0142\u0105czyli dzia\u0142acze spo\u0142eczni z Wielkopolski na czele z ksi\u0119ciem Adamem Czartoryskim. Z powod\u00f3w politycznych nie powsta\u0142a grupa inicjuj\u0105ca wyjazd pod zaborem rosyjskim, cho\u0107 niewielka grupa z zaboru rosyjskiego uczestniczy\u0142a w wyje\u017adzie do Rzymu. Pius IX przyj\u0105\u0142 p\u0105tnik\u00f3w polskich na audiencji prywatnej 6 czerwca 1877 r. Wyg\u0142osi\u0142 kr\u00f3tkie przem\u00f3wienie, w kt\u00f3rym zawar\u0142 propozycj\u0119 programu narodu polskiego w d\u0105\u017ceniu do niepodleg\u0142o\u015bci. Ojciec \u015awi\u0119ty prosi\u0142: \u201e(\u2026) by Polacy d\u0105\u017cyli do odzyskania wolno\u015bci w spos\u00f3b pokojowy, a nie zbrojny\u201d. Przywo\u0142a\u0142 scen\u0119 biblijn\u0105, kiedy to \u015bw. Piotr wyci\u0105gn\u0105\u0142 miecz, by broni\u0107 Jezusa. Pan Jezus zgani\u0142 \u015bw. Piotra. Tak te\u017c wzywa\u0142 Polak\u00f3w Pius IX, by nie si\u0142\u0105, ale modlitw\u0105 wypraszali wolno\u015b\u0107 dla swej Ojczyzny. Ojciec \u015bw. wskaza\u0142, \u017ce najwi\u0119kszym naszym wrogiem jest grzech.<\/em><\/p>\n\n\n\n Nie trzeba by\u0142o d\u0142ugo czeka\u0107, by Polacy otrzymali konkretne wytyczne w drodze do niepodleg\u0142o\u015bci. Trzy tygodnie p\u00f3\u017aniej, 27 czerwca 1877 r., rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 objawienia Matki Bo\u017cej w Gietrzwa\u0142dzie na polskiej Warmii. Rozmawia\u0142a Ona z wizjonerkami w j\u0119zyku dla nich zrozumia\u0142ym, czyli po warmi\u0144sku. Tak nazywano u\u017cywany w Gietrzwa\u0142dzie j\u0119zyk polski z wieloma nalecia\u0142o\u015bciami. W przekazanym or\u0119dziu Maryja prosi\u0142a o modlitw\u0119, przede wszystkim r\u00f3\u017ca\u0144cow\u0105, o Msze \u015bw., a tak\u017ce wymieni\u0142a grzechy, kt\u00f3re nas najbardziej niszczy\u0142y jako Polak\u00f3w, m.in. alkoholizm, rozwi\u0105z\u0142o\u015b\u0107 czy pycha. Objawienia maryjne zako\u0144czy\u0142y si\u0119 16 wrze\u015bnia 1877 r.<\/p>\n\n\n\n Przez pierwsze cztery lata po objawieniach przewin\u0119\u0142o si\u0119 przez Gietrzwa\u0142d ponad milion p\u0105tnik\u00f3w. W roku objawie\u0144 Gietrzwa\u0142d nawiedzi\u0142o oko\u0142o p\u00f3\u0142 miliona pielgrzym\u00f3w. W kolejnych dw\u00f3ch latach ruch p\u0105tniczy by\u0142 znacznie wi\u0119kszy ni\u017c w roku objawie\u01442<\/sup><\/a><\/sup>. Ruch pielgrzymkowy by\u0142 spontaniczny, nikt nim nie kierowa\u0142. Warto tu nadmieni\u0107, \u017ce pielgrzymi to przede wszystkim w\u0142o\u015bcianie spod trzech zabor\u00f3w. Nie anga\u017cowali si\u0119 w powstania, cho\u0107 zapraszano ich do udzia\u0142u w walce zbrojnej3<\/sup><\/a><\/sup>. Ale odpowiedzieli w spos\u00f3b spontaniczny, przybywaj\u0105c w kompaniach do miejsca objawie\u0144 maryjnych, do Gietrzwa\u0142du. Przybywali oni z r\u00f3\u017cnych stron nie istniej\u0105cej Polski: z Pomorza, z Mazowsza, \u015al\u0105ska, z Wile\u0144szczyzny, Ma\u0142opolski, Wielkopolski i Galicji, a tak\u017ce spoza granic Polski. Or\u0119dzie gietrzwa\u0142dzkie dociera\u0142o pod strzechy domostw Polak\u00f3w4<\/sup><\/a><\/sup>. Polacy, zamiast miecza, otrzymali do r\u0105k r\u00f3\u017caniec, poprzez kt\u00f3ry wypraszali wiele \u0142ask. Je\u015bli ka\u017cdy z pielgrzym\u00f3w dotar\u0142 z or\u0119dziem do kolejnych pi\u0119ciu os\u00f3b, to mo\u017cna z ca\u0142\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 wskaza\u0107, \u017ce or\u0119dzie Matki Bo\u017cej z Gietrzwa\u0142du dotar\u0142o do 5 mln Polak\u00f3w. I dzia\u0142o si\u0119 to w czasie, kiedy Polacy mieszkaj\u0105cy w trzech zaborach liczyli oko\u0142o 10 mln obywateli5<\/sup><\/a><\/sup>. Ta ogromna armia modl\u0105cych si\u0119 na r\u00f3\u017ca\u0144cu realizowa\u0142a program nakre\u015blony 6 czerwca 1877 r. przez Piusa IX, program powrotu do niepodleg\u0142o\u015bci Polski.<\/p>\n\n\n\n Celem niniejszej publikacji jest wydobycie w\u0105tk\u00f3w historycznych, kt\u00f3re w spos\u00f3b znacz\u0105cy przyczyni\u0142y si\u0119 do odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci Polski poprzez objawienia maryjne w Gietrzwa\u0142dzie. To w Gietrzwa\u0142dzie Polacy w czasie objawie\u0144 maryjnych powstawali z kolan. Tu dowiadywali si\u0119, \u017ce Maryja m\u00f3wi po polsku, a zatem poj\u0119li, jak wa\u017cny musi by\u0107 ten j\u0119zyk, \u017ce nawet w niebie nim nie gardz\u0105. <\/em>Po prawie stu latach niewoli, w Gietrzwa\u0142dzie Polacy odkrywali, \u017ce w przesz\u0142o\u015bci mieli swych kr\u00f3l\u00f3w, woln\u0105 Ojczyzn\u0119.<\/p>\n\n\n\n Niewielka grupa p\u0105tnik\u00f3w z Gietrzwa\u0142du uda\u0142a si\u0119 nawet do Krakowa, by sprawdzi\u0107, czy faktycznie mieli\u015bmy kr\u00f3l\u00f3w. Spontaniczny ruch pielgrzymkowy, na niespotykan\u0105 skal\u0119, pozwoli\u0142 Polakom rozpocz\u0105\u0107 drog\u0119 do wolnej Ojczyzny. Cho\u0107 droga by\u0142a d\u0142uga i Polacy czynili to w spos\u00f3b nakre\u015blony przez Piusa IX 6 czerwca 1877 r., a mianowicie cierpliwie, towarzyszy\u0142a im sta\u0142o\u015b\u0107 i odwaga. To dary Ducha \u015awi\u0119tego. Bo to, co dzia\u0142o si\u0119 w Gietrzwa\u0142dzie w 1877 r., to by\u0142o bierzmowanie Narodu Polskiego, kt\u00f3ry na nowo odkrywa\u0142 swoj\u0105 godno\u015b\u0107, budzi\u0142a si\u0119 w nim \u015bwiadomo\u015b\u0107 narodowa. Na to wezwanie nie odpowiedzia\u0142a ani arystokracja, ani szlachta, ani mieszczanie ale odpowiedzia\u0142 lud polski. Jego manifestem w drodze do niepodleg\u0142ej Polski by\u0142o or\u0119dzie gietrzwa\u0142dzkie, codzienny pacierz, codzienna modlitwa r\u00f3\u017ca\u0144cowa, zdrowa moralnie rodzina, zachowanie przykaza\u0144 Bo\u017cych i trze\u017awo\u015b\u0107. To by\u0142a polska pokojowa rewolucja duchowa, kt\u00f3ra dokonywa\u0142a si\u0119 w rodzinach i w parafiach katolickich. Rewolucja pokojowa, kt\u00f3ra skupi\u0142a nie 150 tys. czy 200 tys. jak powstania zbrojne, ale miliony Polak\u00f3w, prowadz\u0105c nar\u00f3d do niepodleg\u0142o\u015bci. Pocz\u0105tkiem pokojowej rewolucji duchowej by\u0142y objawienia Matki Bo\u017cej w Gietrzwa\u0142dzie.<\/p>\n\n\n\n Publikacja obejmuje lata 1772-1885, cho\u0107 w niekt\u00f3rych fragmentach przekracza ramy chronologiczne, kre\u015bl\u0105c obraz sanktuarium w XX i XXI stuleciu. Punktem wyj\u015bcia jest rok, w kt\u00f3rym dokonano pierwszego rozbioru Polski, a dat\u0105 ko\u0144cow\u0105 przeniesienie ks. bpa Filipa Krementza z diecezji warmi\u0144skiej na arcybiskupstwo w Kolonii w 1885 r., gdzie pos\u0142ugiwa\u0142 do swej \u015bmierci w 1899 r. W tym okresie najwa\u017cniejszym wydarzeniem dla Gietrzwa\u0142du i ca\u0142ej Polski by\u0142y objawienia Matki Bo\u017cej, kt\u00f3re rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 27 czerwca i trwa\u0142y do 16 wrze\u015bnia 1877 r. Spowodowa\u0142o to spontaniczny nap\u0142yw pielgrzym\u00f3w na niespotykan\u0105 skal\u0119.<\/p>\n\n\n\n W historiografii polskiej do tej pory istnia\u0142o prze\u015bwiadczenie, \u017ce dzi\u0119ki objawieniom maryjnym w Gietrzwa\u0142dzie mieszka\u0144cy polskiej Warmii odzyskiwali \u015bwiadomo\u015b\u0107 narodow\u0105. Jest to s\u0142uszne twierdzenie, bo tak by\u0142o6<\/sup><\/a><\/sup>. Jednak budzi\u0142a si\u0119 nie tylko Warmia, poniewa\u017c pielgrzymi, kt\u00f3rzy przybywali z innych obj\u0119tych zaborami teren\u00f3w r\u00f3wnie\u017c do\u015bwiadczali swoistego budzenia ducha narodowego. Ta ogromna masa pielgrzym\u00f3w, nie gdzie indziej, ale w\u0142a\u015bnie w Gietrzwa\u0142dzie odkrywa\u0142a swe bogactwo narodowe w tradycji polskiej. To w Gietrzwa\u0142dzie rodzi\u0142a si\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107 narodowa na skal\u0119 globaln\u0105 w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w. W dziejach Polski, po upadku powstania styczniowego w 1864 r., nie mamy \u017cadnego wa\u017cniejszego wydarzenia, jak objawienia Matki Bo\u017cej w Gietrzwa\u0142dzie w 1877 r. i masowy udzia\u0142 w nich Polak\u00f3w. To da\u0142o impuls i zwrot w dziejach narodu ku wolnej Polsce.<\/p>\n\n\n\n Na rynku wydawniczym pojawi\u0142o si\u0119 do\u015b\u0107 sporo opracowa\u0144 o Gietrzwa\u0142dzie i jego historii. Sanktuarium gietrzwa\u0142dzkim zajmowali si\u0119 historycy, teolodzy, prawnicy, a tak\u017ce publicy\u015bci. Opisywano histori\u0119 objawie\u0144 i dzieje sanktuarium. Po zako\u0144czonym Kongresie Mariologicznym i Maryjnym w 1977 r. Gietrzwa\u0142d doczeka\u0142 si\u0119 wielu opracowa\u0144 historycznych, teologicznych czy prawniczych7<\/sup><\/a><\/sup>. Autorem wielu cennych artyku\u0142\u00f3w historycznych o Gietrzwa\u0142dzie by\u0142 ks. bp Jan Ob\u0142\u0105k8<\/sup><\/a><\/sup>. O roli sanktuarium gietrzwa\u0142dzkiego w okresie mi\u0119dzywojennym pisa\u0142 ks. Marian Borzyszkowski9<\/sup><\/a><\/sup>. Tadeusz Grygier w do\u015b\u0107 obszernym artykule zaprezentowa\u0142 stosunek w\u0142adz pruskich do sanktuarium gietrzwa\u0142dzkiego10<\/sup><\/a><\/sup>. O Gietrzwa\u0142dzie pisali tak\u017ce: Irena J\u00f3zefa Krause11<\/sup><\/a><\/sup>, W\u0142adys\u0142aw Nowak12<\/sup><\/a><\/sup>, Tadeusz Pawluk13<\/sup><\/a><\/sup>, J\u00f3zefa Piskorska14<\/sup><\/a><\/sup>, Edmund Piszcz15<\/sup><\/a><\/sup>, W\u0142adys\u0142aw Piwowarski16<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n W 125. rocznic\u0119 objawie\u0144 maryjnych w Gietrzwa\u0142dzie ukaza\u0142a si\u0119 praca zbiorowa zatytu\u0142owana \u201eMaryjne or\u0119dzie z Gietrzwa\u0142du\u201d. Publikacja by\u0142a pok\u0142osiem Og\u00f3lnopolskiego Kongresu Mariologicznego. Na uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 artyku\u0142y ks. Jacka Macieja Wojtkowskiego17<\/sup><\/a><\/sup>, Andrzeja Kopiczki18<\/sup><\/a><\/sup> i Adama Ornatka19<\/sup><\/a><\/sup>. Na rynku wydawniczym w 2005 r. pojawi\u0142a si\u0119 nast\u0119pna praca zbiorowa dotycz\u0105ca Gietrzwa\u0142du, zatytu\u0142owana \u201eOr\u0119dzie gietrzwa\u0142dzkie wczoraj i dzi\u015b\u201d pod redakcj\u0105 Katarzyny Parzych. Jest to zbi\u00f3r artyku\u0142\u00f3w, dotycz\u0105cych sanktuarium gietrzwa\u0142dzkiego i tre\u015bci teologicznych or\u0119dzia przekazanego przez Maryj\u0119 w Gietrzwa\u0142dzie. Na uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 artyku\u0142y Katarzyny Parzych20<\/sup><\/a><\/sup>, Paw\u0142a Rabczy\u0144skiego21<\/sup><\/a><\/sup>, Anny Leniec22<\/sup><\/a><\/sup>, Urszuli Niemiro23<\/sup><\/a><\/sup>, Janusza Wieszczy\u0144skiego24<\/sup><\/a><\/sup> i Krzysztofa Bielawnego25<\/sup><\/a><\/sup>. Wiele swych prac naukowych sanktuarium gietrzwa\u0142dzkiemu po\u015bwi\u0119ci\u0142 wybitny znawca Warmii Janusz Hochleitner26<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Z materia\u0142\u00f3w drukowanych najwa\u017cniejsze znaczenie dla niniejszej pracy mia\u0142a prasa polskoj\u0119zyczna wydawana w zaborze pruskim, przede wszystkim \u201ePielgrzym\u201d, \u201eGoniec Wielkopolski\u201d, \u201eKurier Pozna\u0144ski\u201d, \u201eOr\u0119downik\u201d, \u201eNiedziela\u201d, \u201eGazeta Toru\u0144ska\u201d, \u201eWarta\u201d, \u201eGazeta Olszty\u0144ska\u201d, a tak\u017ce prasa polska wydawana w zaborze austrow\u0119gierskim \u201eCzas\u201d czy \u201eGazeta Lwowska\u201d.<\/p>\n\n\n\n Podj\u0119ty temat i przedstawiona problematyka zdecydowa\u0142y o metodzie pracy. Zastosowano metod\u0119 historyczno-krytyczn\u0105, a tak\u017ce opisow\u0105. Metoda historyczno-krytyczna pos\u0142u\u017cy\u0142a analizie prasy polskoj\u0119zycznej z czas\u00f3w objawie\u0144 i z kolejnych lat po wydarzeniach gietrzwa\u0142dzkich. Dzi\u0119ki tej metodzie, informacje tam zawarte rzucaj\u0105 nowe \u015bwiat\u0142o na wiele wydarze\u0144 i wyja\u015bniaj\u0105 niezrozumia\u0142e do tej pory fakty historyczne.<\/p>\n\n\n\n Publikacja zawiera siedem rozdzia\u0142\u00f3w. Pierwszy, oparty na istniej\u0105cych opracowaniach, ukazuje w kr\u00f3tkim skr\u00f3cie dzieje ludno\u015bci polskiej po utracie pa\u0144stwa polskiego w wyniku rozbior\u00f3w, a przed objawieniami Matki Bo\u017cej w Gietrzwa\u0142dzie w 1877 r. W wielkim skr\u00f3cie ukazano sytuacj\u0119 spo\u0142eczno-polityczn\u0105 ludno\u015bci polskiej na pocz\u0105tku XIX w., w czasie powsta\u0144 listopadowego i styczniowego, a tak\u017ce sytuacj\u0119 Polak\u00f3w po powstaniu styczniowym w 1863\/4 r.<\/p>\n\n\n\n Drugi rozdzia\u0142 przedstawia pielgrzymk\u0119 Polak\u00f3w do Rzymu na prze\u0142omie maja i czerwca 1877 r. z okazji z\u0142otego jubileuszu biskupstwa Piusa IX. Uczestniczy\u0142o w niej oko\u0142o 600 Polak\u00f3w z trzech zabor\u00f3w. Najwa\u017cniejszym wydarzeniem by\u0142a audiencja Polak\u00f3w u Piusa IX 6 czerwca 1877 r. Zaprezentowano dok\u0142adny opis tego wydarzenia, a tak\u017ce inne zdarzenia, kt\u00f3re towarzyszy\u0142y Polakom w pielgrzymce do Rzymu. Jeden z podrozdzia\u0142\u00f3w, po\u015bwi\u0119cono tak\u017ce pielgrzymce bpa warmi\u0144skiego Filipa Krementza do Rzymu, z okazji tej uroczysto\u015bci. Uczestniczy\u0142 w narodowej pielgrzymce Niemc\u00f3w do Rzymu.<\/p>\n\n\n\n Trzeci rozdzia\u0142 opisuje wydarzenia gietrzwa\u0142dzkie w czasie objawie\u0144 maryjnych, prezentuj\u0105c fragmenty or\u0119dzia gietrzwa\u0142dzkiego odnosz\u0105ce si\u0119 do przem\u00f3wienia Piusa IX z 6 czerwca 1877 r., a w kolejnych podrozdzia\u0142ach prezentowane s\u0105 sylwetki wizjonerek, Justyny Szafry\u0144skiej i Barbary Samulowskiej.<\/p>\n\n\n\n Rozdzia\u0142 czwarty prezentuje ruch pielgrzymkowy w czasie objawie\u0144 maryjnych w 1877 r. i przez pierwsze lata po zako\u0144czeniu objawie\u0144 maryjnych w Gietrzwa\u0142dzie. Autor pokusi\u0142 si\u0119, by zaprezentowa\u0107, najwi\u0119ksze zgromadzenia wiernych w Gietrzwa\u0142dzie na przestrzeni 140 lat.<\/p>\n\n\n\n Piaty rozdzia\u0142 prezentuje pr\u00f3b\u0119 zdyskredytowania objawie\u0144 gietrzwa\u0142dzkich przez \u015brodowiska liberalne, a tak\u017ce przez pras\u0119 niemieck\u0105. W kolejnych podrozdzia\u0142ach przedstawiane s\u0105 zarz\u0105dzenia w\u0142adz pruskich ograniczaj\u0105ce ruch pielgrzymkowy do Gietrzwa\u0142du i ograniczenia dzia\u0142alno\u015bci duszpasterskiej duchownych przybywaj\u0105cych do miejsca objawie\u0144.<\/p>\n\n\n\n Kolejny rozdzia\u0142, sz\u00f3sty przedstawia pozytywne skutki objawie\u0144 maryjnych w Gietrzwa\u0142dzie, kt\u00f3re przyczyni\u0142y si\u0119 do odrodzenia \u017cycia religijnego zar\u00f3wno w wielu regionach udr\u0119czonej zaborami Polski, jak i w r\u00f3\u017cnych regionach Europy. Dzia\u0142o si\u0119 to poprzez powstawanie bractw r\u00f3\u017ca\u0144cowych czy trze\u017awo\u015bciowych, powstanie nowych zgromadze\u0144 zakonnych.<\/p>\n\n\n\n Rozdzia\u0142 si\u00f3dmy prezentuje budzenie si\u0119 \u015bwiadomo\u015bci narodowej Polak\u00f3w na skal\u0119 dot\u0105d niespotykan\u0105. Uczestniczy w tym wydarzeniu przede wszystkim lud polski, cz\u0119sto opuszczony i zostawiony sam sobie. W budzenie ducha narodowego wnie\u015bli ogromny wk\u0142ad m.in. wydawcy, publikuj\u0105c literatur\u0119 dotycz\u0105c\u0105 objawie\u0144 w r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach, oraz Ko\u015bci\u00f3\u0142 poprzez duchownych, kt\u00f3rzy stawali si\u0119 nieformalnymi krzewicielami polsko\u015bci jak m.in. b\u0142. o. Honorat Ko\u017ami\u0144ski. Czy Jasna G\u00f3ra, kt\u00f3ra w 1882 r. obchodzi\u0142a 500-lecie przybycia obrazu Matki Bo\u017cej do Cz\u0119stochowy. Wa\u017cnym wydarzeniem by\u0142o tak\u017ce powstanie \u201eGazety Olszty\u0144skiej\u201d w 1886 r.<\/p>\n\n\n\n <\/a> Rozdzia\u0142 I<\/strong><\/p>\n\n\n\n Og\u00f3lna charakterystyka ludno\u015bci polskiej przed objawieniami<\/strong><\/p>\n\n\n\n Sytuacja Polski pod koniec XVIII w.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Druga po\u0142owa XVIII w. dla Rzeczpospolitej by\u0142a bardzo trudna w wymiarze spo\u0142ecznym, politycznym, religijnym27<\/sup><\/a><\/sup> i gospodarczym. Na wiele trudno\u015bci z\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 wiele czynnik\u00f3w, Polsk\u0119 dotkn\u0105\u0142 przede wszystkim kryzys polityczny i gospodarczy. Jedna z przyczyn, kt\u00f3ra pojawi\u0142a si\u0119 ju\u017c w XVII stuleciu, to u\u017cycie w 1652 r. po raz pierwszy przez W\u0142adys\u0142awa Sici\u0144skiego liberum veto<\/em>. Od tego czasu w sejmie by\u0142o u\u017cywane a\u017c 73 razy. Taka sytuacja zupe\u0142nie zdezorganizowa\u0142a prac\u0119 ustawodawcz\u0105 w Polsce, co nie pozwoli\u0142o przeprowadzi\u0107 \u017cadnych reform umo\u017cliwiaj\u0105cych rozw\u00f3j kraju. Tote\u017c w\u0142adza kr\u00f3la by\u0142a bardzo ograniczona28<\/sup><\/a><\/sup>. Kolejna przyczyna os\u0142abienia Rzeczypospolitej to wojny z wieloma krajami, przede wszystkim ze Szwecj\u0105, Turcj\u0105 i Rosj\u0105. Ci\u0105g\u0142e dzia\u0142ania wojenne hamowa\u0142y rozw\u00f3j gospodarczy kraju, przede wszystkim rzemios\u0142o i rolnictwo. Wiele do \u017cyczenia mia\u0142y stosunki spo\u0142eczne, ch\u0142opi nadal byli pozbawieni wielu praw29<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Rosja ingerowa\u0142a w wewn\u0119trze sprawy Polski poprzez swego ambasadora Miko\u0142aja Repnina. Ale przede wszystkim niepokoi\u0142 fakt narzucenia przez Rosj\u0119 kandydata do polskiego tronu Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego, kt\u00f3ry w 1764 r. rozpocz\u0105\u0142 zmiany ustrojowe w Polsce. Zmienia\u0142o to dotychczasowe prawa demokracji szlacheckiej, z czym nie godzi\u0142a si\u0119 spora wp\u0142ywowa cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego30<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n W roku 1767 zawi\u0105zano konfederacj\u0119 radomsk\u0105, na kt\u00f3rej szlachta stara\u0142a si\u0119 broni\u0107 dotychczasowych praw. Jednak szybko wp\u0142yw na ni\u0105 uzyska\u0142 ambasador Rosji Repnin. W czasie obrad uchwalono prawa kardynalne, a mianowicie powt\u00f3rzono wi\u0119kszo\u015b\u0107 praw jakie mia\u0142a szlachta, woln\u0105 elekcj\u0119 i liberum veto.<\/em> By\u0142y one skierowane przeciwko kr\u00f3lowi Stanis\u0142awowi Augustowi Poniatowskiemu, zmuszaj\u0105c kr\u00f3la do wype\u0142nienia woli carycy Katarzyny II. Ko\u015bci\u0105 niezgody by\u0142o r\u00f3wnouprawnienie innowierc\u00f3w31<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n W kolejnym roku zawi\u0105zano konfederacj\u0119 barsk\u0105. W sk\u0142ad nowej konfederacji wesz\u0142a nowa grupa szlachty. Skierowana by\u0142a przeciwko innowiercom, carycy Katarzynie II i poddanemu jej kr\u00f3lowi Stanis\u0142awowi Augustowi Poniatowskiemu. Celem konfederacji by\u0142o wyrugowanie praw narzuconych przez Rosj\u0119. Wielu historyk\u00f3w g\u0142osi, \u017ce by\u0142o to pierwsze polskie powstanie narodowe32<\/sup><\/a><\/sup>. Z czasem konfederaci obj\u0119li swym wp\u0142ywem Ma\u0142opolsk\u0119, Wielkopolsk\u0119, Ukrain\u0119 i Litw\u0119. W r\u00f3\u017cnego rodzaju walkach po stronie konfederat\u00f3w uczestniczy\u0142o oko\u0142o 100 tys. os\u00f3b, stoczono oko\u0142o 500 wi\u0119kszych i mniejszych bitw z wojskami rosyjskimi33<\/sup><\/a><\/sup>. W roku 1768 Kazimierz Pu\u0142aski z konfederatami i z cywilami broni\u0142 Berdyczowa przez 17 dni. Przez cztery lata Pu\u0142aski walczy\u0142 w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach Rzeczypospolitej z wojskami kr\u00f3lewskimi i rosyjskimi. Po upadku konfederacji barskiej w 1772 r. dokonano I rozbioru Polski. Na Sybir wywieziono ponad 14 tys. konfederat\u00f3w, reszt\u0119 osadzono w obozach przej\u015bciowych w wielu miastach polskich m.in. w Warszawie czy w Po\u0142onnem na Ukrainie. Nie znamy dok\u0142adnej liczby poleg\u0142ych i zmar\u0142ych na wygnaniu34<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n W wyniku I rozbioru Polski Austria anektowa\u0142a ca\u0142\u0105 po\u0142udniow\u0105 Polsk\u0119 po Zbrucz z Lwowem, ale bez Krakowa (83 km2<\/sup>, 2,7 miliona mieszka\u0144c\u00f3w). Prusy anektowa\u0142y Warmi\u0119 i Prusy Kr\u00f3lewskie, ale bez Gda\u0144ska i Torunia (36 km2<\/sup> i 580 tys. mieszka\u0144c\u00f3w). Fryderyk II Wielki, kr\u00f3l Pruski, zrealizowa\u0142 swe plany w\u0142adania jednym wielkim obszarem od Niemna po \u0141ab\u0119, co si\u0119 sta\u0142o w wyniku I rozbioru Polski. Rosja dokona\u0142a zaboru Inflant polskich oraz wschodnich peryferii Rzeczypospolitej za Dnieprem, Druci\u0105 i D\u017awin\u0105 (og\u00f3\u0142em 92 km2<\/sup> i 1,3 miliona mieszka\u0144c\u00f3w). Og\u00f3\u0142em Polska i Litwa straci\u0142y 211 km2<\/sup> i 4,5 miliona mieszka\u0144c\u00f3w35<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n <\/a> Mimo trudnej sytuacji, podj\u0119to pr\u00f3b\u0119 ratowania Polski. Powsta\u0142a Rada Nieustaj\u0105ca w 1773 r., kt\u00f3rej zadaniem by\u0142o kierowanie pa\u0144stwem Polskim. Tak\u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 Sejmu Czteroletniego, w latach 1788-1792, mia\u0142a ratowa\u0107 \u017cycie spo\u0142eczne i polityczne w Polsce. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 obu instytucji doprowadzi\u0142a do uzyskania porozumienia 3 maja 1791 r., czego skutkiem by\u0142a Konstytucja 3 Maja. Wprowadzi\u0142a bardzo wa\u017cne zmiany, a mianowicie znosi\u0142a konfederacje, liberum veto<\/em> oraz woln\u0105 elekcj\u0119. Wprowadzi\u0142a w Polsce monarchi\u0119 konstytucyjn\u0105. Mimo wielu pr\u00f3b stabilizacji sytuacji w kraju, pa\u0144stwa o\u015bcienne podj\u0119\u0142y decyzj\u0119 o II rozbiorze Polski w 1793 r., a dwa lata p\u00f3\u017aniej Polska zupe\u0142nie znikn\u0119\u0142a z map \u015bwiata na d\u0142ugie lata. Rosja zagarn\u0119\u0142a 462 km2<\/sup> terytorium Polski, i 5,5 miliona ludno\u015bci, Prusacy zagarn\u0119\u0142y 141 km2<\/sup> obszaru polskiego i 2,6 mln ludno\u015bci, a Austria 130 km2<\/sup> obszaru i 4,2 mln ludno\u015bci36<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Warto tu nadmieni\u0107, \u017ce rozbiory odby\u0142y si\u0119 przy milcz\u0105cej zgodzie pa\u0144stw europejskich. By\u0142y najsmutniejszym wydarzeniem w Europie po Rewolucji Francuskiej pod koniec XVIII stulecia.<\/p>\n\n\n\n Polacy po rozbiorach<\/strong><\/p>\n\n\n\n Nowa sytuacja os\u0142abi\u0142a wiele znacz\u0105cych miast i region\u00f3w Polski. Nowe granice utrudnia\u0142y komunikacj\u0119 pomi\u0119dzy miastami, a tak\u017ce przeci\u0119\u0142y znacz\u0105ce szlaki komunikacyjne. To spowodowa\u0142o os\u0142abienie gospodarcze na ziemiach polskich. Wiele dotychczasowych o\u015brodk\u00f3w miejskich straci\u0142o swe znaczenie, staj\u0105c si\u0119 ma\u0142o znacz\u0105cymi miastami, jak np. Berdycz\u00f3w. Zaborcy na przy\u0142\u0105czonych obszarach wprowadzili nowe podzia\u0142y administracyjne, na znacz\u0105ce urz\u0119dy wprowadzali swych obywateli, kt\u00f3rzy najcz\u0119\u015bciej nie znali j\u0119zyka polskiego ani zwyczaj\u00f3w panuj\u0105cych w danym regionie. To powodowa\u0142o wiele konflikt\u00f3w i trudno\u015bci w \u017cyciu spo\u0142ecznym ludno\u015bci polskiej. Wielu dotychczasowych dzia\u0142aczy spo\u0142ecznych i politycznych usun\u0119\u0142o si\u0119 w cie\u0144, cz\u0119\u015b\u0107 wyemigrowa\u0142a, a niewielka grupa Polak\u00f3w podejmowa\u0142a pr\u00f3b\u0119 ratowania Ojczyzny poprzez dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 czy kulturaln\u010537<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Zaborcy od pierwszych lat podj\u0119li wobec ludno\u015bci polityk\u0119 asymilacji. To sprawi\u0142o zahamowanie rozwoju kultury i nauki polskiej. Prusacy na zaj\u0119tych ziemiach podj\u0119li polityk\u0119 germanizacji wobec ludno\u015bci polskiej, sprowadzali kolonizator\u00f3w, podobnie w zaborze rosyjskim w\u0142adze zastosowa\u0142y polityk\u0119 rusyfikacyjn\u0105 wobec ludno\u015bci, by os\u0142abi\u0107 \u017cywio\u0142 polski. W pierwszych latach po utracie niepodleg\u0142o\u015bci w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w panowa\u0142o przygn\u0119bienie, a uczucie kl\u0119ski by\u0142o wszechobecne. Nie wszyscy jednak pogodzili si\u0119 z tak\u0105 sytuacj\u0105. Warto tu nadmieni\u0107, \u017ce dzia\u0142aczom polskim na terenie zaboru rosyjskiego grozi\u0142a zsy\u0142ka na Syberi\u0119. Mimo to, wielu Polak\u00f3w podejmowa\u0142o konspiracyjn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105. W zaborze austriackim ruch konspiracyjny zrodzi\u0142 si\u0119 we Lwowie pod przyw\u00f3dctwem Wiktoryna Waleriana hr. Dzieduszyckiego. Powsta\u0142o Zgromadzenie Centralne powszechnie nazywane Centralizacj\u0105 Lwowsk\u0105. Niebawem idee organizacji rozpowszechni\u0142y si\u0119 na ziemie polskie w innych zaborach. Zadaniem organizacji by\u0142o podejmowanie dzia\u0142a\u0144 niepodleg\u0142o\u015bciowych. W swych szeregach skupiali szlacht\u0119 i mieszcza\u0144stwo. Nawi\u0105zali dzia\u0142alno\u015b\u0107 z emigracj\u0105 polsk\u0105. Po aresztowaniach wielu dzia\u0142aczy niepodleg\u0142o\u015bciowych w Galicji, dzia\u0142alno\u015b\u0107 organizacji niepodleg\u0142o\u015bciowych przenios\u0142a si\u0119 do Warszawy. Tam w roku 1798 zawi\u0105za\u0142a si\u0119 tajna organizacja niepodleg\u0142o\u015bciowa pod nazw\u0105 Towarzystwo Republikan\u00f3w Polskich38<\/sup><\/a><\/sup>. Cz\u0142onkowie Towarzystwa wsp\u00f3\u0142pracowali z dzia\u0142aczami polskimi na emigracji w Pary\u017cu.<\/p>\n\n\n\n Podejmowano tak\u017ce prac\u0119 na polu kultury i nauki. W latach 1807-1814 wydano \u201eS\u0142ownik j\u0119zyka polskiego\u201d, kt\u00f3rego autorem by\u0142 Samuel Bogumi\u0142 Linde39<\/sup><\/a><\/sup>. Izabela z Fleming\u00f3w Czartoryska w swej siedzibie w Pu\u0142awach gromadzi\u0142a \u201enarodowe pami\u0105tki\u201d, kt\u00f3re \u015bwiadczy\u0142y o wielko\u015bci Rzeczypospolitej. Zbiory polskiej sztuki i literatury gromadzi\u0142 te\u017c powsta\u0142y w 1817 r. Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich40<\/sup><\/a><\/sup>. Wielkie zas\u0142ugi na polu nauki i kultury mia\u0142o Towarzystwo Warszawskie Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk, za\u0142o\u017cone przez Stanis\u0142awa So\u0142tyka w 1800 r. w Warszawie. Podejmowano starania o kszta\u0142cenie m\u0142odego pokolenia Polak\u00f3w. Na tym polu du\u017ce zas\u0142ugi mia\u0142 przyjaciel m\u0142odego cara Aleksandra I, ksi\u0105\u017c\u0119 Adam Jerzy Czartoryski, kt\u00f3ry od 1803 r. pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 kuratora Wile\u0144skiego Okr\u0119gu Naukowego. To on przyczyni\u0142 si\u0119 w znacznym stopniu do rozwoju Uniwersytetu Wile\u0144skiego i szkolnictwa \u015bredniego. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142o Gimnazjum Wo\u0142y\u0144skie (p\u00f3\u017aniejsze Liceum Krzemienieckie), w kt\u00f3rym starano si\u0119 zachowa\u0107 wysoki poziom nauczania41<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Sytuacja gospodarcza ludno\u015bci polskiej w pierwszych latach istnienia, powsta\u0142ego w 1815 r. na terenie zaboru rosyjskiego, Kr\u00f3lestwa Polskiego nie by\u0142a \u0142atwa. Pa\u0144stwo by\u0142o zniszczone w wyniku wielu wojen, jakie toczy\u0142y si\u0119 na jego terytorium. Wojska Napoleona dokona\u0142y ogromnych zniszcze\u0144 i spustosze\u0144. Do os\u0142abienia gospodarczego przyczyni\u0142a si\u0119 tak\u017ce okupacja rosyjska od 1795 r.42<\/sup><\/a><\/sup>. Po roku 1815 przyst\u0105piono do wielu prac naprawczych gospodarki pa\u0144stwa. Reform\u0119 zainicjowa\u0142 minister skarbu w rz\u0105dzie Kr\u00f3lestwa Polskiego ksi\u0105\u017c\u0119 Ksawery Drucki-Lubecki. Przyczyni\u0142 si\u0119 do rozwoju przemys\u0142u w\u0142\u00f3kienniczego i przemys\u0142u wydobywczego w okolicach Kielc i Sandomierza. Zadba\u0142 o stabilizacj\u0119 finans\u00f3w publicznych. Do rozwoju gospodarczego przyczyni\u0142a si\u0119 tak\u017ce Szko\u0142a G\u00f3rnicza za\u0142o\u017cona w Kielcach w 1816 r. przez Stanis\u0142awa Staszica43<\/sup><\/a><\/sup>. W roku 1828 za\u0142o\u017cono w Warszawie Bank Polski, dzi\u0119ki kt\u00f3remu mo\u017cna by\u0142o prowadzi\u0107 wiele inwestycji og\u00f3lnokrajowych.<\/p>\n\n\n\n Powstanie listopadowe 1830-1831<\/strong><\/p>\n\n\n\n Kr\u00f3lestwo Polskie powsta\u0142e w 1815 r. by\u0142o po\u0142\u0105czone uni\u0105 personaln\u0105 z dynasti\u0105 Romanow\u00f3w panuj\u0105cych w Rosji. Car przyjmowa\u0142 koron\u0119 r\u00f3wnocze\u015bnie, przyjmuj\u0105c w Warszawie godno\u015b\u0107 kr\u00f3la polskiego. Konstytucja narzucona przez w\u0142adze Rosji, oddzielna armia, administracja rz\u0105dowa i szkolnictwo mia\u0142y gwarantowa\u0107 autonomi\u0119. Jednak z czasem wszystkie prawa nadane przez konstytucj\u0119 by\u0142y coraz bardziej naruszane i gwa\u0142cone przez Rosjan. W pa\u0144stwie coraz wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142a policja i cenzura. Po\u015br\u00f3d Polak\u00f3w wzrasta\u0142y nastroje niezadowolenia. Coraz dynamiczniej dzia\u0142a\u0142y organizacje niepodleg\u0142o\u015bciowe. Sytuacja mi\u0119dzynarodowa mia\u0142a ogromny wp\u0142yw na nastroje spo\u0142eczne w\u015br\u00f3d ludno\u015bci polskiej, Grecja odzyska\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107 w 1829 r., we Francji w maju 1830 r. wybuch\u0142a rewolucja, w sierpniu 1830 r. w Belgii wybuch\u0142o powstanie niepodleg\u0142o\u015bciowe. W atmosferze niezadowolenia i nadchodz\u0105cych informacji z r\u00f3\u017cnych stron Europy o walkach wyzwole\u0144czych, w Polsce od 1828 r. dzia\u0142a\u0142o tajne sprzysi\u0119\u017cenie, kt\u00f3re za\u0142o\u017cy\u0142 w\u015br\u00f3d uczni\u00f3w podchor\u0105\u017cy warszawskiej Szko\u0142y Podchor\u0105\u017cych Piechoty, podporucznik Piotr Wysocki44<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n W tej sytuacji w nocy z 29 na 30 listopada 1830 r. wybuch\u0142o w Warszawie powstanie przeciwko imperium rosyjskiemu. Ludno\u015b\u0107 cywilna zaatakowa\u0142a Belweder, chc\u0105c pojma\u0107 Konstantego, jednak ten w przebraniu za niewiast\u0119 uciek\u0142 z Warszawy. Sygna\u0142em do walk powsta\u0144czych by\u0142o podpalenie browaru na Solcu. Arystokracja warszawska nie popar\u0142a powsta\u0144c\u00f3w, natomiast po ich stronie stan\u0105\u0142 lud Warszawy. Arystokraci podj\u0119li rozmowy z Konstantym, nawo\u0142uj\u0105c do spokoju i zaprzestania walk. W odpowiedzi na dzia\u0142ania arystokracji warszawskiej powsta\u0144cy zawi\u0105zali Towarzystwo Patriotyczne, na czele kt\u00f3rego stan\u0105\u0142 Joachim Lelewel. Organizatorzy powstania \u017c\u0105dali: zaprzestania rozm\u00f3w z Rosj\u0105 i wi\u0119cej praw w \u017cyciu spo\u0142ecznym, pod naciskiem Towarzystwa Patriotycznego Rada Administracyjna utworzy\u0142a tymczasowy rz\u0105d, na kt\u00f3rego czele stan\u0105\u0142 Adam Jerzy Czartoryski. Na czele grupy, kt\u00f3ra nie popiera\u0142a dzia\u0142a\u0144 powsta\u0144c\u00f3w, stan\u0105\u0142 J\u00f3zef Ch\u0142opicki i og\u0142osi\u0142 si\u0119 dyktatorem45<\/sup><\/a><\/sup>, stara\u0142 si\u0119 pertraktowa\u0107 z carem Miko\u0142ajem46<\/sup><\/a><\/sup>. Ku niezadowoleniu Ch\u0142opickiego sejm 18 grudnia 1830 r. popar\u0142 powsta\u0144c\u00f3w, za\u015b 25 stycznia 1831 r. zdetronizowano Miko\u0142aja I. Po tym wydarzeniu nadzieje na ugod\u0119 z carem si\u0119 sko\u0144czy\u0142y. A 20 stycznia 1831 r. sejm odwo\u0142a\u0142 Ch\u0142opickiego z wodza naczelnego, mianuj\u0105c na jego miejsce Micha\u0142a Radziwi\u0142la, osob\u0119 o marnych zdolno\u015bciach przyw\u00f3dczych47<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Powstanie obj\u0119\u0142o obszar Kr\u00f3lestwa Polskiego, Litw\u0119, \u017bmud\u017a i Wo\u0142y\u0144. W lutym rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 walki zbrojne pomi\u0119dzy powsta\u0144cami a wojskami rosyjskimi. Po stronie rosyjskiej by\u0142o 130 tys. \u017co\u0142nierzy, za\u015b po stronie polskiej zaledwie 50 tys. Mimo wielu bitew, kilku zwyci\u0119stw, powsta\u0144cy ostatecznie ponie\u015bli kl\u0119sk\u0119. W efekcie 21 pa\u017adziernika 1831 r. skapitulowa\u0142a jako ostatnia twierdza Zamo\u015b\u0107, to wydarzenie uwa\u017ca si\u0119 za koniec powstania listopadowego48<\/sup><\/a><\/sup>. Zapewne do upadku powstania przyczynili si\u0119 w\u0105tpi\u0105cy w zwyci\u0119stwo przyw\u00f3dcy polityczni, chc\u0105cy pertraktacji z carem Miko\u0142ajem I i wspierani przez arystokracj\u0119. Tak\u017ce znaczna przewaga militarna wojsk rosyjskich nad polskimi przyczyni\u0142a si\u0119 do ich zwyci\u0119stwa nad powsta\u0144cami, kt\u00f3rzy nie otrzymali \u017cadnej pomocy spoza granic. Wielu przyw\u00f3dc\u00f3w pa\u0144stw europejskich napi\u0119tnowa\u0142o powsta\u0144c\u00f3w jako tych, kt\u00f3rzy wprowadzaj\u0105 zam\u0119t w porz\u0105dek spo\u0142eczny i polityczny Europy. Cesarz Miko\u0142aj I po upadku powstania listopadowego oznajmi\u0142 wobec \u015bwiata: \u201e(\u2026) nie wiem, czy b\u0119dzie jeszcze kiedy jaka Polska, ale tego jestem pewien, \u017ce nie b\u0119dzie ju\u017c Polak\u00f3w\u201d49<\/sup><\/a><\/sup>. Mimo takich deklaracji i Polska, i Polacy nadal s\u0105 na mapie Europy. Papie\u017c Grzegorz XVI pot\u0119pi\u0142 wybuch powstania, wzywaj\u0105c biskup\u00f3w \u201edo pos\u0142annictwa pokoju\u201d50<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Powstanie w swych skutkach by\u0142o tragiczne dla ludno\u015bci polskiej. Jesieni\u0105 1831 r. Rosjanie powo\u0142ali Rz\u0105d Tymczasowy, kt\u00f3rego zadaniem by\u0142o spacyfikowanie ostatnich ognisk powsta\u0144czych w Kr\u00f3lestwie, zwi\u0119kszenie liczebno\u015bci wojsk rosyjskich, na czele administracji stan\u0119li naczelnicy wojskowi. W 1832 r. ograniczono autonomi\u0119 w Kr\u00f3lestwie Polskim, w miejsce Konstytucji wprowadzono Statut Organiczny, wojsko polskie wcielono do armii rosyjskiej, zlikwidowano polski sejm i samorz\u0105dy polskie, nast\u0105pi\u0142a systematyczna rusyfikacja ludno\u015bci polskiej w administracji pa\u0144stwowej. W dziedzinie o\u015bwiaty nast\u0105pi\u0142y tak\u017ce istotne zmiany na niekorzy\u015b\u0107 Polak\u00f3w. Podj\u0119to likwidacj\u0119 polskiego szkolnictwa wy\u017cszego, obni\u017cono poziom nauczania w szko\u0142ach \u015brednich, ograniczono, i to znacznie liczb\u0119 szk\u00f3\u0142 elementarnych, j\u0119zyk rosyjski sta\u0142 si\u0119 j\u0119zykiem dodatkowym w szko\u0142ach \u015brednich. W wymiarze gospodarczym starano si\u0119 wprowadzi\u0107 porz\u0105dek rosyjski. Podj\u0119to decyzje o na\u0142o\u017ceniu wysokich kontrybucji, z podatk\u00f3w Polak\u00f3w wybudowano w Warszawie Cytadel\u011951<\/sup><\/a><\/sup>, w kt\u00f3rej stacjonowa\u0142 oddzia\u0142 rosyjski, na granicy polsko-rosyjskiej wprowadzono barier\u0119 celn\u0105. A po roku 1840 wprowadzono rosyjski system miar i wag, a tak\u017ce zmieniono walut\u0119, od tej pory obowi\u0105zywa\u0142 rubel rosyjski. W swych skutkach upadek powstania przyczyni\u0142 si\u0119 do zapa\u015bci demograficznej w Kr\u00f3lestwie Polskim, przybywaj\u0105cy do Kr\u00f3lestwa \u017co\u0142nierze rosyjscy przynie\u015bli ze sob\u0105 epidemi\u0119 cholery, kt\u00f3ra dziesi\u0105tkowa\u0142a ludno\u015b\u0107. W wyniku powstania Kr\u00f3lestwo Polskie opu\u015bci\u0142o oko\u0142o 11 tys. Polak\u00f3w, udaj\u0105c si\u0119 na emigracj\u0119. Do nich nale\u017ca\u0142 ks. Adam Jerzy Czartoryski, kt\u00f3ry skupia\u0142 w ramach tzw. Wielkiej Emigracji licznych polskich patriot\u00f3w we Francji. Wielu Polak\u00f3w zes\u0142ano na Syberi\u0119. W kolejnych latach na d\u0142ugi czas do armii rosyjskiej52<\/sup><\/a><\/sup> wcielono wielu m\u0119\u017cczyzn.<\/p>\n\n\n\n W spos\u00f3b szczeg\u00f3lny podj\u0119to walk\u0119 z Ko\u015bcio\u0142em rzymskokatolickim, natomiast wzmacniano prawos\u0142awie. Odbierano katolikom wiele \u015bwi\u0105ty\u0144, klasztor\u00f3w, przede wszystkim na Litwie i Ukrainie, zamieniaj\u0105c je na klasztory i cerkwie prawos\u0142awne. Rozpocz\u0119to konfiskat\u0119 maj\u0105tku ko\u015bcielnego. Duchownym zacz\u0119to wyp\u0142aca\u0107 pensje z bud\u017cetu pa\u0144stwa. Znacznie mocniej zacz\u0119to ogranicza\u0107 prawa Ko\u015bcio\u0142a unijnego, oko\u0142o 160 duchownych pozbawiono wolno\u015bci albo zes\u0142ano na Syberi\u011953<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Upadek powstania listopadowego wp\u0142yn\u0105\u0142 tak\u017ce niekorzystnie na sytuacj\u0119 spo\u0142eczno-polityczn\u0105 ludno\u015bci polskiej pod zaborem pruskim. Represjonowani byli powsta\u0144cy, oko\u0142o 1600 os\u00f3b. Konfiskowano maj\u0105tki ziemskie (oko\u0142o 10% og\u00f3lnej powierzchni w\u0142asno\u015bci szlacheckiej), szlachta polska utraci\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 pe\u0142nienia urz\u0119d\u00f3w landrat\u00f3w i w\u00f3jt\u00f3w. Od 1832 r. j\u0119zykiem urz\u0119dowym by\u0142 tylko niemiecki. Podj\u0119to akcje wykupu ziemi z r\u0105k polskich, wzmacniano akcje kolonizacji54<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Pod zaborem austriackim sytuacja ludno\u015bci polskiej niewiele si\u0119 zmieni\u0142a. Jednak poniewa\u017c Austria z Rosj\u0105 utrzymywa\u0142a pozytywne kontakty gospodarcze, wi\u0119c wielu uciekinier\u00f3w z Kr\u00f3lestwa usuni\u0119to z Galicji.<\/p>\n\n\n\n Powstanie krakowskie i rabacja w Galicji w 1846 r. nie przynios\u0142y ludno\u015bci polskiej wolno\u015bci, cho\u0107 ukonstytuowany Rz\u0105d Narodowy z Janem Tyssowskim, kt\u00f3ry og\u0142osi\u0142 22 lutego manifest do narodu polskiego. Zwr\u00f3cono uwag\u0119 w nim na podzia\u0142 kraju przez zaborc\u00f3w, represje i pozbawianie ludno\u015bci polskiej w\u0142asnej historii i j\u0119zyka. Austriacy spacyfikowali powstanie. Wydarzenia w Galicji przesz\u0142y do historii jako rabacja ch\u0142opska. Nieudane powstanie w 1846 r. w Galicji i seria represji policyjnych na obszarach zaborczych, spowodowa\u0142o, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo polskie bardzo s\u0142abo zareagowa\u0142o na wybuch rewolucji Wiosny Lud\u00f3w w Europie w 1848 r.55<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Powstanie styczniowe 1863-1864<\/strong><\/p>\n\n\n\n W pocz\u0105tkach lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIX stulecia w zaborze rosyjskim tworzy\u0142y si\u0119 organizacje niepodleg\u0142o\u015bciowe. Ludno\u015b\u0107 polska w Kr\u00f3lestwie Polskim swe sympatie dzieli\u0142a na trzy nurty. Arystokracja i bogatsza cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa nawo\u0142ywa\u0142a do przeprowadzenia reform i do powrotu praw sprzed 1830 r. Na czele tego obozu sta\u0142 margrabia Aleksander Wielopolski, kt\u00f3ry by\u0142 zwolennikiem wsp\u00f3\u0142pracy z Rosj\u0105, chc\u0105c pozyska\u0107 autonomi\u0119 w granicach imperium rosyjskiego. Szlachta i mieszczanie w swym programie nawo\u0142ywali do reform w nawi\u0105zaniu do pracy u podstaw. Byli za odbudow\u0105 niepodleg\u0142o\u015bciowego pa\u0144stwa polskiego, ale poprzez dialog z klas\u0105 panuj\u0105c\u0105 w Rosji. Za\u015b Stronnictwo Czerwonych, kt\u00f3re dopiero kszta\u0142towa\u0142o zr\u0119by swego istnienia, g\u0142osi\u0142o d\u0105\u017cenie do niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa polskiego w granicach przedrozbiorowych poprzez walk\u0119 zbrojn\u0105. Organizacja utworzy\u0142a Komitet Centralny Narodowy, kt\u00f3ry sta\u0142 na czele przygotowa\u0144 do powstania56<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n Po przegranej przez Rosj\u0119 w 1856 roku wojnie krymskiej ods\u0142oni\u0142a si\u0119 s\u0142abo\u015b\u0107 wewn\u0119trzna imperium rosyjskiego57<\/sup><\/a><\/sup>. Car Aleksander II mianowa\u0142 w maju 1862 r. namiestnikiem Kr\u00f3lestwa swego m\u0142odszego brata wielkiego ksi\u0119cia Konstantego Miko\u0142ajewicza (1827-1892). W tym czasie dokonano rozdzia\u0142u administracji cywilnej od wojskowej. Rz\u0105dy przekazano w r\u0119ce polskie. Utworzono Rz\u0105d Cywilny, na czele kt\u00f3rego stali Wielkopolanie. Przeprowadzono szereg reform, m.in. reform\u0119 o\u015bwiaty, opodatkowano ch\u0142op\u00f3w, ale nie wprowadzono jeszcze ich uw\u0142aszczenia. Cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa, przede wszystkim zamo\u017cniejsza, z uznaniem przyj\u0119\u0142a reformy, za\u015b Stronnictwo Czerwonych odrzuci\u0142o ugod\u0119 z carem. By nie dopu\u015bci\u0107 do porozumienia pomi\u0119dzy arystokracj\u0105 a carem, czerwoni dokonali kilku zamach\u00f3w na wlk. ks. Konstantego, A. Wielopolskiego i wielu innych wp\u0142ywowych osobisto\u015bci. Przygotowania do powstania ca\u0142y czas trwa\u0142y. Tymczasem Wielopolski zarz\u0105dzi\u0142 przeprowadzenie \u201ebranki\u201d, czyli przymusowy pob\u00f3r do wojska58<\/sup><\/a><\/sup>. W tej bardzo trudnej sytuacji podj\u0119to decyzj\u0119 o og\u0142oszeniu rozpocz\u0119cia powstania na dzie\u0144 22 stycznia 1863 r. Komitet Centralny Narodowy przekszta\u0142cono w Tymczasowy Rz\u0105d Narodowy, kt\u00f3ry proklamowa\u0142 manifest59<\/sup><\/a><\/sup>. Wzywano ca\u0142\u0105 ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 do walki zbrojnej, obiecuj\u0105c r\u00f3wno\u015b\u0107 wszystkich stan\u00f3w po zwyci\u0119stwie. By pozyska\u0107 w\u0142o\u015bcian, wydano dwa dekrety uw\u0142aszczeniowe, w kt\u00f3rych obiecywano: uw\u0142aszczenie ch\u0142op\u00f3w na uprawianych przez nich gruntach, trzy morgi ziemi dla ch\u0142op\u00f3w bezrolnych i odszkodowania dla ziemian60<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Dzia\u0142ania zbrojne powsta\u0144c\u00f3w mia\u0142y nier\u00f3wny charakter. Polacy nie mieli regularnej armii, nie by\u0142o do\u015bwiadczonej kadry wojskowej, brak by\u0142o broni, amunicji i wielu innych jak\u017ce wa\u017cnych element\u00f3w, kt\u00f3re j\u0105 tworzy\u0142y. Powsta\u0144cy liczyli oko\u0142o 20 tys., za\u015b armia rosyjska 100 tys. \u017co\u0142nierzy. Walka od samego pocz\u0105tku by\u0142a nier\u00f3wna. Z chwil\u0105 rozpocz\u0119cia powstania przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do niej Biali, czyli liberalna szlachta i mieszcza\u0144stwo, kt\u00f3rzy przez ca\u0142y czas liczyli na pertraktacje z carem. Nie byli zainteresowani walk\u0105 zbrojn\u010561<\/sup><\/a><\/sup>. Papie\u017c Pius IX wielokrotnie wspiera\u0142 ludno\u015b\u0107 polsk\u0105. Bp J\u00f3zef Sebastian Pelczar, opisuj\u0105c reakcje rz\u0105d\u00f3w europejskich wobec Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy wzniecili powstanie narodowowyzwole\u0144cze, tak posumowa\u0142 elity: \u201e(\u2026) jeden tylko Pius IX by\u0142 szczerym przyjacielem Polski\u201d62<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Powstanie obj\u0119\u0142o swym zasi\u0119giem ca\u0142e Kr\u00f3lestwo Polskie i cz\u0119\u015b\u0107 ziem zabranych. Mimo s\u0142abo\u015bci militarnej, wiele oddzia\u0142\u00f3w partyzanckich przeprowadzi\u0142o szereg bitew, w kt\u00f3rych pokona\u0142y wojska rosyjskie. Rosjanie wobec powsta\u0144c\u00f3w byli bezwzgl\u0119dni, pojmanych powsta\u0144c\u00f3w zabijali, rannych dobijali, a lekarzy pomagaj\u0105cych powsta\u0144com mordowali, za\u015b z zabitych zdejmowali odzienie, pozostawiaj\u0105c ich na pastw\u0119 losu. Wobec ludno\u015bci cywilnej Rosjanie byli bezwzgl\u0119dni, po bitwach palili ca\u0142e wioski, niszcz\u0105c ca\u0142e mienie, przede wszystkim tam, gdzie ludno\u015b\u0107 wspiera\u0142a powsta\u0144c\u00f3w. Niszczono materialne dziedzictwo narodu polskiego, m.in. spalono Archiwum Ordynacji Zamojskiej w Zwierzy\u0144cu63<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Powsta\u0144cy walczyli do wiosny 1864 r. S\u0142ab\u0105 stron\u0105 powstania by\u0142 nik\u0142y udzia\u0142 ludno\u015bci ch\u0142opskiej. Do oddzia\u0142\u00f3w powsta\u0144czych rekrutowa\u0142a si\u0119 przede wszystkim m\u0142odzie\u017c, drobna szlachta i robotnicy. Rz\u0105d carski 2 marca 1864 r. og\u0142osi\u0142 4 ukazy w prawie ch\u0142op\u00f3w. W\u0142o\u015bcianie w Kr\u00f3lestwie otrzymali na w\u0142asno\u015b\u0107 ca\u0142\u0105 ziemi\u0119, kt\u00f3r\u0105 posiadali w swym u\u017cytkowaniu. R\u00f3wnocze\u015bnie byli zobowi\u0105zani do p\u0142acenia podatku za otrzymany grunt. W ten spos\u00f3b, nie kto inny, ale car zrealizowa\u0142 reform\u0119 zapowiadan\u0105 przez Rz\u0105d Narodowy w 1863 r. Ostatecznie ch\u0142opi stan\u0119li po stronie cara, a przeciwko powsta\u0144com. W ten spos\u00f3b powstanie dobiega\u0142o ko\u0144ca. Jego dyktator, Romuald Traugutt, wraz ze swymi wsp\u00f3\u0142pracownikami zosta\u0142 aresztowany 11 kwietnia 1864 r. Za\u015b 5 sierpnia wszystkich stracono na stokach warszawskiej Cytadeli64<\/sup><\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Ludno\u015b\u0107 polska po powstaniu<\/strong><\/p>\n\n\n\n