Edukacja dzieci i młodzieży

Pierwsze szkoły elementarne powstawały przy katedrach, klasztorach  i zacniejszych kościołach parafialnych

Wychowanie i wykształcenie młodego pokolenia chrześcijan było domeną różnych denominacji chrześcijańskich. Przez kilka stuleci Kościół rzymskokatolicki tworzył szkoły przyparafialne, szkoły średnie i uniwersytety  oraz zakłady naukowe, których zadaniem było prowadzenie badań na płaszczyźnie różnych dziedzin naukowych. Powstawały biblioteki, archiwa. Ważną rolę w upowszechnianiu szkolnictwa odegrały zakony żeńskie i męskie. Od XVI stulecia prym na tym  polu wiedli jezuici. Jednak przeciwnicy Kościoła doprowadzili do kasaty zakonu, a następnie zarekwirowali szkoły i pojezuickie domy zakonne. Komisja Edukacji Narodowej pierwsza instytucja świecka zarządzająca szkolnictwem powstała w Polsce niebawem po kasacie jezuitów, w 1773 r. Odtąd rozpoczął się powolny proces laicyzacji szkolnictwa, a z czasem nastąpiła ateizacja i deprawacja dzieci i młodzieży. Szkoła stała się jednym z ważniejszych miejsc walki o dusze dzieci i młodzieży.

Papieże mecenasami oświaty

Gdzie szukać początków szkolnictwa w chrześcijańskiej cywilizacji. Pewnie wielu by kierowało nas do Rzymu, inni do Grecji starożytnej. Ale te cywilizacje już przeminęły, zostawiły po sobie wspaniałe dzieła, z których korzystamy do dnia dzisiejszego. Obecny świat, ukształtował się pod wpływem wiary i religii chrześcijańskiej, a owocem jest m.in. oświata, która w ostatnich trzech stuleciach targana jest przez tak zwanych – „ciągłych postępowców”, którzy za wszelką cenę wprowadzają przymus szkoły bezwyznaniowej.

W starożytności przedchrześcijańskiej wychowanie dzieci ograniczało się do edukacji domowej. Szkoły prorockie kształciły przyszłych lewitów i kapłanów. Starożytna oświata w Grecji obejmowała ludzi wolnych i miała za cel wychowanie i ukształtowanie człowieka wszechstronnie wykształconego, pięknego i dobrego. Zaś w Sparcie wychowanie ukierunkowane było na wychowanie wojskowe. W starożytnym Rzymie w późniejszym czasie szkoły przedstawiały obraz moralnego zepsucia, o czym tak dobitnie pisze w Wyznaniach św. Augustyn[1]. Chrześcijanie nie akceptowali takiej formy wychowania młodego pokolenia. Edukacja odbywała się w rodzinach. Młodzi pogłębiali swą wiarę w katechumenacie i poprzez liturgię[2].  Zdolniejsi uczniowie zdobywali wiedzę pod okiem biskupów lub kształcili się na wyższych uczelniach w Aleksandrii, Atenach, Cezarei, Hipponie, Mediolanie, np. Orygenes, Klemens, Ambroży, Hieronim czy Augustyn[3]

  Kto odegrał największą rolę w rozwoju oświaty? To zasługa papieży, to oni dbali o rozwój kultury, sztuk pięknych, oświaty, nauk ścisłych i humanistycznych. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa zbierali i przechowywali wszelkie pisma i akta dotyczące religii i spraw dotyczące Kościoła. Zachowywali archiwa i biblioteki. Już św. Klemens I  w 91 r. wydał pierwsze rozporządzenia, następnie Juliusz I w 337 r. nadał uprawnienia i instrukcje notariuszom rzymskiego Kościoła. Św. Hieronim, sekretarz św. Damazego papieża z lat 366-384, poświadcza, że do tych zbiorów jako źródła najautentyczniejszego udawały się wszystkie lokalne Kościoły, jeśli potrzebowały objaśnień. Św. Hilary utworzył w 461 r. dwie biblioteki w Baptysterium św. Jana Laterańskiego. Św. Grzegorz w 731 r. utworzył bibliotekę w kościele św. Jana Laterańskiego. W IX stuleciu istniała już biblioteka Watykańska, a bibliotekarzem był  bardzo dobrze wykształcony Atanazy (858-882), autor żywotów papieży. Ponadto przełożeni klasztorów i biskupi byli zobowiązani do przechowywania dokumentów ich diecezji i ich działalności. Pierwsze kroniki i roczniki Europa Zachodnia zawdzięcza biskupom i zakonnikom, przede wszystkim benedyktynom powstałym w VI stuleciu[4]. Powstawały w różnym czasie we Włoszech, Hiszpanii, Francji, Niemczech czy Anglii, już w V, VI, VII i IX stuleciu. W Polsce dopiero w XII stuleciu Gall Anonim (Marcin Gall), a w XIII w. i Kadłubek, biskup krakowski[5].

W posłudze na rzecz rozwoju cywilizacji papieżom przyświecała zasada, że „(…) przez poznanie rzeczy Boskich za pomocą nieomylnej nauki Kościoła duch ludzki otrzyma klucz do najskrytszych tajników i do rozwiązania najważniejszych zadań życia, i nabędzie przeświadczenie o celu i ostatecznym kresie, o kierunku i możliwych granicach swej działalności: a wtedy dopiero będzie mógł kroczyć śmiało i swobodnie po wszystkich obszarach teorii i praktyki bez narażania się na przepaści zarozumiałości i pychy”[6]

Pierwsze szkoły elementarne powstawały przy katedrach, klasztorach  i zacniejszych kościołach parafialnych. Poświadczają nam to nasi dziejopisarze poszczególnych biskupów i klasztorów[7]. Z chwilą powstania benedyktynów, przy klasztorach zakładano szkoły elementarne. Po przybyciu do Brytanii budowali kościoły, klasztory i zakładali szkoły, chrystianizowali narody germańskie: Fryzów, Bawarów, Hessów, Franków, Turingów, Szwabów. Z inicjatywy papieży przy nowo powstałych klasztorach powstawały pierwsze szkoły w Fuldzie, Padeborn, Osnabruk, Korwej, St. Gallen, po wioskach i miasteczkach od VI do XIII stulecia. Podobnie czynili cystersi. Choć bywało i tak, że były parafie, przy których nie założono szkoły, i to pewnie z różnych względów.  Zobowiązywano proboszcza do nauki katechizmu dzieci i młodzież, a także do utrzymania kleryka, który by służył przy nabożeństwach w kościele. Biskup w Wormacji Burchard (1000-1025) nakazał, by każdy proboszcz opiekował się klerykiem, który będzie śpiewał epistołę, czytał lekcje i prowadził szkołę[8].  Sobór Laterański IV w 1179 r., za czasów pontyfikatu papieża Aleksandra III, nakazał zakładanie bezpłatnych szkół przy każdej katedrze[9].  Obok szkół parafialnych czy klasztornych powstawały konwikty, gdzie młodzież z uboższych rodzin znajdowała zamieszkanie. Już w X stuleciu młodzież korzystała z konwiktów w Moguncji, Trewirze, Kolonii, Utrechcie, Bremie i w Hildesheim. Z takich szkół w XII i XIII w. młodzież rekrutowała się na uniwersytety pod kierownictwem benedyktynów.

Z czasem szkoły te zamieniano we Włoszech, Francji, Niemczech, Hiszpanii, Anglii w wyższe zakłady naukowe, a z czasem nawet w akademie i wszechnice. Wszystkie te uczelnie zawdzięczają swe powstanie bezpośrednio lub pośrednio papieżom. Zasługą benedyktynów było zakładanie pierwszych uniwersytetów. Nikt wówczas nie był w stanie prowadzić szkolnictwa, jedynie duchowieństwo, pierwsi panowie, a nawet niejeden z królów zaledwie potrafili  się czytelnie podpisać.

W XII stuleciu Akademia Bolońska słynęła sławą na całe Włochy[10], z nauk medycznych słynęła Akademia w Salerno już od X w., a Paryż i Oxford były już znaczącymi miastami akademickimi. Akademia Rzymska w 1244 r. została doceniona przez Innocentego IV, który w 1254 r. wydał bullę dla całego duchowieństwa Francji, Anglii, Szkocji, Hiszpanii i Węgier, by dokształcało się duchowieństwo w naukach filozoficznych. W XIII w. w Bolonii na uniwersytecie studiowało około 10 tys. studentów, a w Paryżu liczono około 30 tys. A zatem, jak liczne musiały być ówczesne szkoły klasztorne i parafialne. Jan XIX sprowadził do Rzymu, jak niektórzy twierdzą, wynalazcę nut muzycznych Guidona, czyli Wita z Arezzo, by udzielał nauk duchowieństwu. Uniwersytety wydały godnych podziwu po dziś dzień mężów nauki, jak np. św. Tomasza z Akwinu, św. Anzelma, Piotra Lombarda czy Bedę zwanego Czcigodnym i wielu innych[11].    

W XIII w. wszechnice funkcjonowały w:  Neapolu, Perugii, Padwie, Tuluzie, Montpellier, Cambridge, Salamance, Walencji, Coimbrze i Lizbonie.  W wieku XIV dołączyły: Pisa,  Florencja, Sienna, Pavia[12], Palermo, Orleanie, Grenoble, Angers, Orange, Genewa, Valladolid, Praga, Kraków, Wiedeń, Heidelberg, Kolonia i Erfurt.  Znacznie więcej powstało w XV stuleciu do czasów reformacji, wszystkie one powstawały na prawie papieskim. Monarchowie prosili także o opiekę papieską nad swymi uczelniami. Patronat papieski nadawał uczelni powagi i sprzyjał rekrutacji studentów. Z prośbą do Klemensa VI zwrócił się Karol IV, który w 1347 r. zakładał wszechnice w Pradze, Kazimierz Wielki i arcyksiążę austriacki Rudolf  prosili papieża Urbana V w 1364 r., by mogli powołać uczelnie, pierwszy w Krakowie, a drugi w Wiedniu. W roku 1397 r. Jadwiga, królowa Polski, uzyskała potwierdzenie istnienie Akademii w Krakowie u Bonifacego IX, który zgadzając się na wykłady nauk teologicznych, porównał uzyskanie licencjatów, bakałarzów i doktoratów teologii co do godności i praw na równi z paryskimi[13]. Przez wieki papiestwo było mecenasem malarstwa, rzeźbiarstwa, budownictwa czy hafciarstwa.  Mecenasem epoki odrodzenia był papież Mikołaj V, opiekował się naukowcami i dyscyplinami, którymi się zajmowali[14]

A któż przeprowadził reformę kalendarza juliańskiego? Papież, Grzegorz XIII. Jakże była to ważna sprawa, która od wielu stuleci była podnoszona na różnych spotkaniach. Już Sobór Nicejski w 325 r. podjął prace nad kalendarzem, (ale pomylono się wówczas o 11 dni), kolejne próby podjęto na soborze w Konstancji w 1414 r., w Bazylei w 1439 r., w Laterańskim w 1516, oraz Trydencki,  zakończony w 1563 r., scedował prace nad kalendarzem na papieża. Grzegorz XIII podjął się prac nad kalendarzem. Zwołał do Rzymu najwybitniejszych astronomów i matematyków z całego świata chrześcijańskiego. W czasie obrad przyjęto długoletnie badania naukowe, zmarłego już wówczas, astronoma Ludwika Lilio. Papież potwierdził to pamiętną bullą z 24 lutego 1582 r. Nowy kalendarz stał się obowiązującym we wszystkich krajach katolickich. Narody protestanckie wahały się jeszcze długo, by zaakceptować to, co było dziełem papieża. Lecz z czasem i u nich zwyciężyła prawda i zdrowy rozsądek. Nowy kalendarz, papieski, Anglia wprowadziła w 1752 r., Skandynawia w 1753 r., Niemcy w 1777 r.[15], a Rosja pozostała przy dawnym kalendarzu aż do 1918 r.[16].


[1]     Zob. Wyznania św. Augustyna, s. 93-94.

[2]     Zob. M. Kowalczyk, Katecheza ewangelizacyjna w pierwszych wiekach chrześcijaństwa i współcześnie, „Poznańskie Studia Teologiczne” 2002, t. 13, s. 113-114.

[3]     Zob. J. Kitrys, Rzecz o szkołach elementarnych, LP 1873, z. 12, s. 1-2.

[4]     Zob. Benedyktyni i św. Cecylia Dom Guérangr´a, LP 1874, z. 22, s. 837-838.

[5]     Zob. M. Dzieduszycki, Studyum o papieżach, cz. VII, s. 132-133.

[6]     Cyt. za M. Dzieduszycki, Studyum o papieżach, cz. VII, s. 133.

[7]     Zob. A. Krechowiecki, Pogląd na dzieje papiestwa w XIX wieku, PL 1872, z. 22, s. 634.

[8]     Zob. A. Karbownik, Szkoły parafialne w Polsce w XIII i XIV wieku, Kraków 1896, s. 4.

[9]     W. Koziebrodzki, Sobory – szkic historyczny, Kraków 1870, s. 23.

[10]   Zob. A. Osmólska-Mętrak, Alma Mater Studiorum, „Wiedza i Życie” 1999, nr 5, s. 48-51.

[11]   Zob. J. Kitrys, Rzecz o szkołach elementarnych, cz. I, LP 1873, z. 12, s. 5.

[12]   Jeden z najstarszych uniwersytetów w Europie, powstał w IX stuleciu.

[13]   Zob. M. Dzieduszycki, Studyum o papieżach, cz. VII, s. 134-135.

[14]   Ibidem.

[15]   Zob. A. Nicolas, Du protestantisme et de toutes les hérésies dans leur rapport avec le socialisme, Bruxelles 1852, s. 69.

[16]   Zob. M. Dzieduszycki, Studyum o papieżach, cz. VII, s. 141. Zob. Przed 90 laty Rosja przyjęła kalendarz gregoriański, https://www.ekai.pl/ (dostęp: 1 .07. 2021 r.).